Sanırım çizgi-roman ile ilk tanışmam ben 4-5 yaşlarında iken babamın aldığı Temel Reis albümleri ile olmuştu. O zamanlar onları okuyamıyor anlayamıyordum. Ama resimlerine bakmaktan büyük zevk duyduğumu hayal meyal hatırlıyorum. O günden beri devam etti çizgi-roman ile dostluğumuz Milletin `Çocukça şeyler' veya `Zararlı bunlar `gibi tuhaf laflarına karşın ben rüyalarımda bile çizgi-roman görmeye devam ettim.Evet. Bu sayıda işte bu `Zararlı' meselesinden veya konuyu daha da genişletirsel `Zararlı düşüncesinin doğurduğu yasaklar'dan bahsetmek istiyorum. Burada bu konunun psikolojik tahlilini yapacak değilim. Değineceğim sadece çizgi-roman tarihi boyunca comicslere zararlıdır düşüncesi ile ne gibi yasaklamalar getirildiği. Bilindiği üzere çizgi- romanı Avrupa, Amerika ve Japonya olmak üzere üçe ayırabiliriz. Ben bu gün sadece Amerikan çizgi-romanlarından bahsedeceğim.
Eğer 'Richard Outcoult` un Yellow Kid isimli eserini Amerika`nın ilk çizgi-romanı olarak kabul dersek demek ki Amerikan Çizgi-roman tarihi 132 yıllık bir geçmişe sahip. Bu gün
Dünyaya en çok çizgi-roman satan ülke olarak bildiğimiz Amerika`da bile zamanında büyük tepkiler almıştır çizgi-roman.Dilerseniz biz " Meyveli ağaç Taşlanır'' diyelim ve Amerikan Comics dünyasında yapacağımız gezintiye başlayalım.
Amerika`da 1936 yılında Malcolm Wheleer`in bu gün anladığımız tarzdaki ilk çizgi-romanları çıkartması ile comics tartışmaları Amerika gündemine de girmiş oldu Zamanı boşa harcatması, iyi edebiyat örneği olamayışından tutun da baskısının kalitesizliğine kadar kıyasıya eleştirildi çizgi-roman. Ancak eleştirilen konular içerisinde belki de en önemlisi `Crime Comics'lerin (Aşın suç öğeleri içeren çizgi roman) çocukları suça teşvik ettiği iddiasıydı. Ne var ki eleştirenler tümü ile haksız değillerdi. O yıllarda Amerika`daki hürriyetçi düşüncenin de etkisi ile hiçbir kanuni müeyyide altına alınmayan çizgi-romanlar içerisinde iyi nitelikli olanlar gibi aşırı suç içerenler de vardı.
Amerika Birleşik Devletleri`nde tüm comicslerin en önemli eleştirisi 1954`de Dr. Frederic Wertham yazdığı `Seduction of The Innocent' (Masumların-veya Çocukların- Aldatılması) isimli kitap ile yapmıştır.
Çizgi-romana karşı olan görüş önce 1949`da Kanada`da başladı. Sonra ABD`ye sıçrayan tartışmalar 1954`de meclis oturumuna neden oldu Kanada hükümeti çizgi romana bir sınırlama getirirken Birleşik Devletler bu konuda "Basın özgürlüğünü kısıtlamış olmamak için" çekimser kaldı ve bir sonuca varılıp varılamadığı tam manasıyla açıklanmadı.
Böylece bir araya gelen Amerikalı comics yayıncıları "American Comic Code Authority" adı altındaki "Amerika çizgi-roman Yayın Kuralları" nı hazırlayarak "Comic Code Office"(Çizgi-roman Denetim Kurulu) adında bir makam oluşturdular. Bu gün orijinal Amerikan dergilerinin kapaklarına küçük bir pul şeklinde basılan ve "Aproved By The Comics Code" yazısını içeren işaret işte bu kurulun "Kontrol Edilmiştir" manasına gelen onayıdır. Birleşik Devletlerde meclis bir kısıtlama getirememesine rağmen, yayıncılar bu kuralları hazırlamakla kendilerine bir nevi "Oto kontrol" getirmişlerdir.
Bu kurul günümüzde hala çalışmaya devam etmektedir. Ancak özellikle 1966`dan sonra işlerliğini büyük ölçüde yitirmiştir.
`'American Comic Code Authority" Kanuni bir kısıtlama olmadığından dergiler bu onayı almadan da çıkabilmektedir. O yüzden "American Comic Code Authority"i daha çok "Çocuklarına şiddet içermeyip güzel duygular aşılayan çizgi-romanlar okutmak isteyen anne babalar için bir işaret" olarak düşünebiliriz.
Ancak bu makamın her zaman isabetli karar vermediği de bir gerçektir. Mesela 1971 yılında Örümcek Adam dergisinde `Uyuşturucunun Zararları'nı anlatmak isteyen Stan Lee`nin hazırladığı çizgi-roman (Bu macera üç sayı sürdü. Çizimlerini Gil Kane ve John Romita yaptılar) "Uyuşturucu kullanan kişilerin resmedilmesi zararlıdır" gerekçesiyle Comics Code Office'den onay alamamış bunun üzerine Stan Lee dergiyi "American Comic Code Authority" olmadan yayınlamıştır. Derginin yayınlanması ile büyük bir yankı uyanmış ve Birleşik Devletlerin her tarafından anne babalar telefonlarla `Marvel'ı arayarak uyuşturucunun zararlarını gençlere anlattıkları için teşekkür etmişlerdir.
Sonuç olarak çizgi-romanlar için devlet kısıtlaması yerine yayıncıların kendi kontrolleri daha etkilidir diyebiliriz. Zira Yeni dünyada çizgi-roman karşıtı ilk hareketlerin çıktığı Kanada`da devlet tarafından alınan yasaklama kararı sadece bir yıl dayanabilmiştir. Aynı şekilde Fransa'da kanuni sansüre rağmen denetimin en sıkı olduğu zamanlarda "Asterix" gibi bir çizgi-roman klasiğinin doğmuş olması ve bunun gibi daha bir çok olay yayıncının vicdanının en etkili denetimci olduğunu ispatlamıştır.
Not:Ama Amerikalı Comicscilerin tüm bu iyi gibi görünen hareketleri altında bir şeytanlık vardı. Onu da sonra anlatacağım.
Çizgi-Roman Yayın Kuralları
(American Comic Code Authoring I954)
(American Comic Code Authoring I954)
Editörlük ile ilgili kurallar
Genel Standartlar-A
1-Suç, güvenlik güçlerini küçük düşürücü biçimde gösterilmeyecek; okuyucuları, suçluları taklit etmeyi özendirici biçimde verilmeyecektir.
2- Suçun ayrıntıları ve suç işleme yöntemleri verilmeyecektir. Son derece hayal ürünü olup, taklidine hiçbir suç isleme heveslisinin yeltenemeyeceği durumlar hariçtir.
3- Polis, yargıç, devlet memurları, saygınlığı olan kurumlar, mevcut otoriteye karsı biçimde gösterilmeyecek. Böyle bir durum varsa bile istisna olduğu belirtilecek ve sonunda kanuni cezasını görecektir.
4- Bir suç tanımlanacaksa kötü bir is olduğu belirtilecektir.
5- Suçlular görkemli bir hayat içinde gösterilmeyecektir. Ancak meşru olmayan kazancın mutluluk getirmediğini belirten durumlar hariçtir.
6- Kadınlar gerçekçi çizilecek, gereksiz abartmalardan kaçınılacaktır.
Evlilik ve cinsellik
1- Boşanma alaylı bir biçimde ele alınmamalı, özenilecek bir şey olarak gösterilmemelidir.
2- Kanun dışı cinsi ilişkiler gösterilmemeli, cinsi sapıklık olmamalıdır.
3- Aile birliği ile ilgili bütün durumlarda amaç, çocukların ve ailenin korunması olmalı; ahlak kurallarının bozulması hiçbir zaman ödüllendirilmemelidir.
4- Kaçırma ve iğfal gösterilmemeli; ima edilmemelidir.
5- Cinsi sapıklık kesinlikle yasaktır.
Genel Standartlar-B
1-Hiçbir çizgi-roman başlığında Dehşet ( Horror) ve Korku (Terror) sözcükleri kullanılmayacaktır.
2- Her türlü korku aşırı kan dökme kanlı ve iğrenç cürümler, ahlak düşkünlüğü, şehvet, sadizim ve mazoşizm sahneleri yasaktır.
3- Bu tür bütün resimler çıkartılacaktır.
4- Kötülükle ilgili öyküler ancak ahlaki bir değeri vurgulayacaksa kabul edilir. Hiçbir zaman kötü ayartan ve okuyucunun aklını çelen bir biçimde gösterilmeyecektir.
5- İşkence ve dolaşan ölülerle ilgili sahneler kullanılmayacaktır (Frankeştayn ve Drakula gibi klasikler bu kurala girmemektedir.)
6- Uyuşturucu madde ve ilaç alışkanlığı kötü ve zararlı olarak gösterilecektir. Uyuşturucu madde ve ilaç alışkanlığı ile bunların kaçakçılığı üzerine yazılmış öykü aşağıdaki koşullarda basılamaz.
a) Uyuşturucu madde alışkanlığını özendiriyor veya bu alışkanlığa mazeret bulunuyorsa maddenin geçici olan iri etkilerini metin veya resimle vurgulanıyorsa.
b) Bu maddelere olan alışkanlığın kolaylıkla atılabileceğini ima ediyorsa.
c) Bu maddelerin sağlanması yapılması veya kullanımı hakkında ayrıntılı bilgi veriyor ve gösteriyorsa.
d) Uyuşturucu maddelerinin getirdiği kazancı vurguluyorsa.
e) Bu maddeleri kullanan veya kaçakçılığında bilinçli olarak rol alan çocukları gösteriyor Bu maddelere olan alışkanlığı önemsemez bir tutum içindeyse.
g) Bu maddelerin kullanımını tamamen ya da öykünün büyük bölümünde destekleyip son panellerde sonunu getiriyorsa BASILAMAZLAR.
Genel Standartlar-C
Özel olarak ele alınmamış, fakat Kuralların ruhuna aykırı olan her şey zevk ve ahlak prensiplerine aykırı sayıldığından yasaklanmıştır.
1- Güncel standartlara göre bayağılık, kabalık, müstehcenlik ya da istenmeyen anlam yüklenmiş sözcükler yasaktır.
2- Fiziksel bozukluk ve kusurları küçültücü davranış içine girilmemeye özen gösterilecektir.
3- Günlük konuşma diline ve argo sözcüklere yer verilmekle birlikte aşırıya gitmekten kaçınılmalı ve mümkün olduğu kadar düzgün gramer kullanılmalıdır.
Din
1- Herhangi bir din veya ırk gurubunu alaya almak veya hücum etmek yasaktır.
2- Her durumda iyi kötüye üstün gelecek suçlu cezalandırılacaktır.
3- Aşırı cürüm sahneleri (işkence, aşırı bıçak-tabanca oyunları, fiziki acı vb) yasaktır.
4- Tekrarı mümkün olmayanların dışında silah gizleme yöntemleri gösterilmeyecektir
5- Bir suçlunun neden olduğu kanun uygulayıcı ve koruyucuların ölümü ile sonuçlanan öyküler özendirilmeyecektir. Ancak suçlunun bu alçakça eyleminin sonucunda kanun huzuruna getirilmesi ve cezalandırılması durumları bu kuralın dışındadır.
6- Çocuk kaçırma eylemi ayrıntılı gösterilmeyecek suçlu bu eylemden kazanç sağlayamayacak sonuçta da mutlaka cezalandırılacaktır.
7- "Cürüm" sözcüğü derginin kapak adındaki diğer harflerden büyük olamayacağı gibi hiç bir zaman bu sözcük kapakta tek başına yer alamayacaktır.
8- Ad ve tamamlayıcı adda "cürüm" sözcüğünden mümkün olduğunca kaçınılacaktır.
Giyim
Çıplaklık her biçimi ile yasaktır. İma edici şehvetli resimleme yapılmayacaktır.
Kaynaklar:
Comics Dünyası Dergisi Temmuz 1997 Sayı:1 Çizgi-roman ve çocuk Prof. Dr. Nilüfer Tuncer Çocuk vakfı Yayınları 1993
*"Hearings before tlıe UlS Senate Subcommitte of the Committe on the Judiciary to Investigate Juvenile Delinguency April 21- 22 and June 4 1954 New York World Encyclopedia of Comics II 787 *Spiderman Türkiye 1 Numara Comics sayı: 1 *Batman Turkiye Büyük Mavi Yayınları
Benim Notum: Yazıyı 2004’te arşivime almışım. Ne yazık ki, kaynağı not etmemişim.
